Cổng thông tin điện tử - Ủy ban quốc gia ứng phó thiên tai và tìm kiếm cứu nạn

Sóng thần

08:59 | 04/05/2015

Sóng thần

1. Khái niệm chung về sóng thần:

Sóng thần là một chuỗi sóng lớn có bước song dài được sinh ra do các biến động địa chất mạnh mẽ dưới đáy biển hoặc đại dương, tại nơi gần bờ hoặc ngoài khơi. Nó được hình thành dưới tác động của trọng lực, lan truyền trong môi trường nước và trở nên rất nguy hiểm với sự tàn phá lớn khi tiến vào bờ biển nông. Song thần có nguồn gốc sinh ra do hậu quả của hoạt động động đất và phi địa chấn như hoạt động núi lửa, sạt lở ngầm và va chạm thiên thạch.

Xem hình
Hình ảnh một trận sóng thần (ảnh minh họa từ Internet)

2. Nguyên nhân và sự hình thành của sóng thần.

Một trong những nguyên nhân chủ yếu hình thành sóng thần là do sự tăng giảm đột ngột một phần vỏ Trái Đất xảy ra trên thềm đại dương hay dọc theo bờ biển. Khối đá dịch chuyện do hậu quả của động đất đã chiếm thể tích của cột nước dẫn đến sự tăng giảm mực nước biển phía trên nó. Chính sự dao động này là sự hình thành đầu tiên của sóng thần.

Các hoạt động của núi lửa, trượt lở ngầm dưới đáy biển và ven bờ hoặc là sự va chạm của các thiên thạch vào Trái Đất cũng gây ra sóng thần. Sóng thần được gây ra bởi các hoạt động này thường có năng lượng thấp hơn dạng sóng thần được hình thành do quá trình dịch trượt của đứt gẫy dưới đáy đại dương bởi nguyên nhân động đất.

– Sóng thần có nguyên nhân là động đất

Hầu hết các đợt sóng thần có sức tàn phá lớn đều được hình thành từ các trận động đất mạnh với chấn tâm động đất nông. Thông thường thì các trận động đất này phát sinh từ các đợt hút chìm, ranh giới các mảng thạch quyển. Khi hai mảng kiến tạo có đặc trưng vỏ khác biệt (vỏ đại dương và vỏ lục địa) va chạm vào nhau tạo nên đới hút chìm, nơi mà mảng đại dương bị chúc chìm xuống phía dưới mảng lục địa tới độ sâu hàng trăm km (có khi tới 600 – 700 km). Khi động đất mạnh xảy ra dọc theo đới hút chìm này đã gây ra sự dịch trượt đột ngột rất lớn theo phương thẳng đứng một khối lượng đất đá rất lớn khiến bề mặt đáy biển thay đổi, kéo theo sự dịch chuyển của khối nước trên nó và gây nên sóng thần. Các đợt sóng thần này có thể di chuyển rất xa từ vị trí  chúng được hình thành. Năm 1960 tại Chile, động đất 9,5 độ Richter gây ra biến dạng bề mặt đáy biển trên vùng rộng lớn, khoảng 1000km, từ đó sinh ra sóng thần. Các ngọn sóng thần không những ập vào Chile mà còn gây phá hoại tại Hwaii, Nhật Bản và nhiều nước khác của vùng bờ Thái Bình Dương. Như vậy, không phải động đất nào cũng gây sóng thần, chỉ có động đất mạnh, gây nên dịch trượt lớn của đáy đại dương về hai cánh của đứt gẫy.  Chỉ có động đất với magnitude trên 7,5 độ Richter mới có khả năng gây ra những dịch trượt lơn bề mặt đáy biển tạo ra sóng thần.

– Phun trào núi lửa có thể sinh ra sóng thần

Các đợt phun trào núi lửa mạnh cũng có thể gây ra sự xáo trộn của nước đại dương và tạo ra sóng thần. Trong trường hợp này sóng thần có thể được tạo ra do dịch chuyển đột ngột của nước do phun nổ hoặc dịch trượt sườn núi hoặc macma bị sụt lún. Đại diện tiêu biểu cho sóng thần gây ra bởi núi lửa hoạt động là trận sóng thần ngày 27 tháng 8 năm 1983 sau vụ nổ lớn và sụt lún núi arKrakatoa, Indonesia. Vụ nổ đã tạo ra cơn sóng thần có độ cao 40 m, phá hủy nhiều thị trấn và ngôi làng ven eo biển Sunda của đảo Java và Sumatra khiến 36.417 người thiệt mạng. Người ta cũng cho rằng núi lửa ở Santorin thuộc vùng biển Aegean phun nổ vào năm 1490 trước công nguyên là nguyên nhân gây ra sóng thần đã nhấn chìm toàn bộ nền văn minh Minoan, Hy Lạp.

– Sụt lún vùng biển nông, đá lở và trượt lở đáy đại dương có thể sinh ra sóng thần.

Sóng thần sinh ra do quá trình đá lở, băng lở hoặc sụt lún đất ở đáy biển nông mà không phải là hậu quả của hoạt động động đất thường là rất hiếm khi xảy ra. Các nhà khoa học cho rằng do hoạt động kiến tạo mà việc xây dựng đường băng sân bay dọc dọc bờ biển vào những năm 80 của thế kỷ trước tại nước Pháp đã gây trượt lở đất dưới đáy biển và tạo ra con sóng thần đổ bộ trực tiếp vào hải cảng Tebes.

Thông thường, nguyên nhân của các vụ trượt lở quy mô lớn dưới đáy biển lại là do động đất. Chẳng hạn, các nhà khoa học đã chứng minh được rằng nguyên nhân của sự sụt lở đất mạnh dưới đáy biển gây ra sóng thần sau đây cũng do động đất gây ra. Đó là trận sóng thần: năm 1998 làm cho hàng ngàn người chết và tàn phá nhiều làng mạc dọc ven biển phía bắc Papua-NeW Guinea. Trận sóng thần lớn nhất thế giới được chứng kiến lại là do trượt lở đất ở vịnh Liuya, Alaska ngày 9 tháng 7 năm 1958 do động đất dọc theo đứt gẫy FairWeather làm khoảng 40 triệu km3 đá cùng lúc rơi xuống phía trước vịnh tạo nên cột sóng thần cao tới 520m tác động vào phía bên kia của vịnh. Ngọn sóng lớn đầu tiên có độ cao 180m, di chuyển với tốc độ 160 km/giờ. Sau đó năng lượng và độ cao của sóng thần giảm nhanh, một trong số chúng di chuyển ra ngoài khơi mà không ghi nhận được bằng máy đo của các trạm đo thủy triều.

– Va chạm thiên thạch có thể sinh ra sóng thần

– Các thử nghiệm hạt nhân liệu có thể sinh ra sóng thần?

3. Tác hại của sóng thần.

Sóng thần có thể gây lũ lụt lan sâu vào trong đất liền đến 305 m, thậm chí xa hơn, nước và các mảnh vụn bao phủ cả vùng rộng lớn. Lũ do sóng thần gây ra có xu hướng cuốn trôi sinh mạng và tài sản ra phía đại dương. Sóng thần đạt độ cao lớn nhất khi đến bờ, được gọi là “mức dâng của sóng tại bờ”.

Do khả năng tàn phá rất nghiêm trọng của sóng thần, từ lâu đã có rất nhiều nghiên cứu trên thế giới về sự hình thành và lan truyền của sóng thần. Các nghiên cứu đều tập trung vào mục đích xây dựng một hệ thống dự báo và cảnh báo sóng thần có thể cho phép tính toán dự báo và đưa ra bản tin cảnh báo sóng thần với thời gian ngày càng rút ngắn. Sử dụng các số liệu về động đất và sóng thần trong quá khứ, các nghiên cứu đã tìm cách xác lập mối liên hệ giữa các thông số của động đất và các thông số của sóng thần để dự báo sự hình thành của sóng thần dựa trên các thông số của động đất như chiều dài, chiều rộng và độ sâu của dải đứt gẫy chính, góc nghiêng, góc trượt, góc tác động lên khối nước, khoảng cách và tốc độ dịch chuyển của khối đất đá.

4. Dấu hiệu cảnh báo động đất, sóng thần?

 Một trận động đất là dấu hiệu cảnh báo tự nhiên về sóng thần. Nên nhớ rằng một trận động đất có thể gây ra sóng thần cách đó hàng nghìn km vài giờ sau khi cơn rung chấn xảy ra. 

Nhiều người nói rằng khi sóng thần sắp xảy ra, mặt nước biển thường có sự tăng giảm bất thường. Nếu thấy mặt biển rút xuống nhanh chóng, đó có thể là dấu hiệu một con sóng lớn đang tới. 

Do sóng thần có thể cập bờ với tốc độ 160 km/giờ, vì vậy thường là quá muộn để chạy đi khi đã nhìn thấy nó. Sóng thần không phải là thứ để chiêm ngưỡng trừ khi bạn ở trên một độ cao an toàn. 

Sóng thần là một loạt các con sóng lớn và đợt sóng đầu tiên chưa phải là nguy hiểm nhất. Mối nguy của sóng thần có thể kéo dài vài giờ sau đợt đổ bộ đầu tiên. Một con tàu sóng gồm liên tiếp các đợt sóng tới cách nhau từ 5 phút cho tới 1 tiếng. Chu kỳ được đánh dấu bằng sự lên xuống lặp lại của đại dương. Sóng thần có thể nhỏ ở khu vực này nhưng lại rất to ở một nơi khác. Đừng cho rằng ở chỗ này chỉ có dấu hiệu nhỏ thì mọi chỗ khác cũng như vậy.  NOAA khuyên rằng do sóng thần không thể cảm nhận được ở giữa đại dương nên tàu thuyền không nên trở về cảng khi đang ở giữa biển. Sóng thần có thể gây ra sự thay đổi nhanh chóng trong mực nước biển và tạo nên những dòng chảy nguy hiểm ở cảng và bến tàu. Chủ tàu có thể đưa tàu của mình ra biển nếu có đủ thời gian và được cho phép.

5. Kinh nghiệm, đề phòng động đất, sóng thần.

Không nên ở trên những con tàu neo tại bến cảng. Sóng thần phá tan mọi thứ xuất hiện trên đường đi của chúng. Hệ thống cảnh báo sóng thần (TWS) ở Thái Bình Dương, gồm 26 quốc gia thành viên, theo dõi các trạm thuỷ triều và địa chấn học trên toàn bộ Thái Bình Dương. Hệ thống này sẽ đánh giá những trận động đất tiềm năng và gửi cảnh báo về sóng thần. Không có hệ thống cảnh báo sóng thần quốc tế ở Ấn Độ Dương.  Hãy tỉnh táo. Nếu cảm thấy hoặc nghe thấy về một trận động đất mạnh, đừng chờ đợi lời thông báo chính thức về sóng thần. Hãy thuyết phục và đưa gia đình, bạn bè cùng chuyển lên vùng đất cao hơn./. 

Phòng PCTT

VP UBQGTKCN